Trong dòng chảy của thời gian, nhiều dấu tích chiến tranh đã dần bị phủ lấp song hành trình tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ vẫn chưa bao giờ dừng lại.
Những trăn trở chưa có hồi kết
Tại tỉnh Điện Biên – một trong những địa bàn trọng điểm, công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ đã được triển khai liên tục, với sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và sự chung tay của nhân dân.
Giai đoạn 2021 – 2025, dưới sự lãnh đạo trực tiếp của cấp ủy, chính quyền địa phương, Ban Chỉ đạo 515 tỉnh đã tham mưu UBND tỉnh tổ chức lễ đón nhận, truy điệu và an táng 83 hài cốt liệt sĩ quân tình nguyện Việt Nam hy sinh tại Lào. Hơn 21.000 lượt cán bộ, chiến sĩ, học sinh, sinh viên và nhân dân đã tham gia các hoạt động tìm kiếm, cất bốc và an táng hài cốt liệt sĩ.
Bên cạnh đó, công tác thu thập, xác minh thông tin được chú trọng. Tỉnh đã vận động được 50 nhân chứng cung cấp thông tin về nơi chôn cất ban đầu; tổ chức lấy mẫu sinh phẩm của 43 trường hợp để phục vụ giám định ADN. Từ những nguồn dữ liệu này, lực lượng chức năng đã quy tập được 14 hài cốt liệt sĩ qua các thời kỳ.
Mới đây, tại Nghĩa trang liệt sĩ Tông Khao, tỉnh Điện Biên đã tổ chức lễ đón nhận, truy điệu và an táng 10 hài cốt liệt sĩ quân tình nguyện Việt Nam hy sinh tại Lào (đợt 1 mùa khô 2025 – 2026). Trong số này, 2 liệt sĩ đã được xác định danh tính, gồm liệt sĩ Hà Văn Thọ (quê Phú Thọ) và liệt sĩ Hà Văn Ân (quê Hà Nội); 8 hài cốt còn lại chưa đủ thông tin.
Hành trình đưa các anh về đất mẹ diễn ra trong không khí trang nghiêm, xúc động. Dọc tuyến đường từ Cửa khẩu quốc tế Tây Trang về nghĩa trang, đông đảo cán bộ, chiến sĩ và nhân dân các dân tộc đứng hai bên đường lặng lẽ đón chào, thể hiện lòng tri ân sâu sắc đối với những người đã hy sinh vì nghĩa vụ quốc tế cao cả.
Theo Đại tá Dư Công Thịnh, Đội trưởng Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ (Cục Chính trị Quân khu 2), quá trình tìm kiếm gặp vô vàn khó khăn do địa bàn rộng, địa hình hiểm trở, thông tin về mộ chí gần như không còn, điều kiện sinh hoạt thiếu ổn định. Tuy nhiên, bằng tinh thần trách nhiệm và sự phối hợp chặt chẽ với các cơ quan chức năng nước bạn Lào, đơn vị đã khảo sát, xác minh và quy tập được hài cốt liệt sĩ tại 6 tỉnh Bắc Lào.
Thực tiễn cho thấy, công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Nhiều khu vực chôn cất ban đầu đã thay đổi do tác động của thời gian; nhân chứng ngày càng ít; thông tin, sơ đồ mộ chí không còn đầy đủ. Điều này đòi hỏi sự kiên trì, tỉ mỉ trong từng khâu, từ thu thập thông tin đến tổ chức tìm kiếm thực địa.
Với các gia đình liệt sĩ, hành trình đi tìm người thân chưa bao giờ khép lại. Câu chuyện của bà Nguyễn Thị Tẹo (xã Thanh Nưa, Điện Biên) là một minh chứng. Anh trai bà hy sinh khi làm nhiệm vụ quốc tế tại Lào. Hơn 30 năm qua, gia đình bà đi nhiều nơi, gặp đồng đội cũ, tìm đến các nghĩa trang với hy vọng mong manh. Khi Nhà nước triển khai lấy mẫu ADN thân nhân liệt sĩ, bà là một trong những người đăng ký sớm, mong có thêm cơ hội xác định danh tính người anh đã khuất.
Không chỉ riêng Điện Biên, trên phạm vi cả nước, khối lượng công việc còn lại là rất lớn. Hiện vẫn còn khoảng 175.000 hài cốt liệt sĩ chưa được tìm thấy và hơn 300.000 mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính. Trong khi đó, điều kiện thực hiện ngày càng khó khăn do thời gian đã lùi xa, dấu tích chiến tranh ngày một phai mờ.
*Dâng hương, tưởng nhớ và tri ân các anh hùng liệt sĩ đã hy sinh vì sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc
tại Nghĩa trang Liệt sĩ Vị Xuyên.
Quyết tâm hoàn thành sứ mệnh lịch sử
Trước yêu cầu cấp thiết đó, ngày 2/4, tại Di tích quốc gia đặc biệt Thành cổ Quảng Trị, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban Chỉ đạo quốc gia 515 đã phát động “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”. Đây là lần đầu tiên nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính liệt sĩ được “chiến dịch hóa” ở quy mô quốc gia, với mục tiêu, lộ trình và sự huy động đồng bộ của nhiều lực lượng.
Theo kế hoạch, giai đoạn 1 (từ tháng 1/2026 đến 7/2027) sẽ hoàn thành việc lấy mẫu đối với toàn bộ mộ liệt sĩ chưa có thông tin trong các nghĩa trang trên toàn quốc (khoảng 230.000 mộ) và các hài cốt mới quy tập. Giai đoạn 2 (từ tháng 7/2027 đến 12/2030) sẽ tiếp tục lấy mẫu đối với các mộ có một phần thông tin nhưng chưa xác định được danh tính.
Một trong những điểm nhấn quan trọng của chiến dịch là đẩy mạnh ứng dụng khoa học – công nghệ, đặc biệt là giám định ADN trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Nếu trước đây việc nhận diện chủ yếu dựa vào kỷ vật, địa điểm hoặc lời kể nhân chứng thì nay công nghệ ADN đã mở ra hướng đi chính xác, khách quan hơn. Từ năm 2016 đến nay, các cơ sở giám định đã tiếp nhận hơn 13.000 mẫu hài cốt và hàng nghìn mẫu thân nhân để phân tích, so sánh, từng bước trả lại tên cho các liệt sĩ.
Cùng với đó, việc xây dựng ngân hàng gen thân nhân liệt sĩ, số hóa dữ liệu, ứng dụng bản đồ số trong khoanh vùng tìm kiếm… đang góp phần rút ngắn khoảng cách giữa những thông tin rời rạc và danh tính cụ thể.
Trước đó, giai đoạn 2021 – 2025, toàn quốc đã tìm kiếm, quy tập được gần 7.000 hài cốt liệt sĩ; xác định danh tính cho hàng trăm trường hợp bằng giám định ADN và hàng nghìn trường hợp bằng phương pháp thực chứng. Tuy nhiên, nhiệm vụ phía trước vẫn hết sức nặng nề.
Hướng tới dấu mốc 80 năm Ngày Thương binh – Liệt sĩ (27/7/2027), chiến dịch đặt mục tiêu tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt; giám định khoảng 18.000 mẫu ADN; đến năm 2030, phấn đấu quy tập khoảng 10.000 hài cốt và xác định danh tính khoảng 23.000 mẫu.
Để đạt được mục tiêu, Chính phủ xác định 6 nhóm nhiệm vụ trọng tâm, trong đó nhấn mạnh việc hoàn thiện thể chế, chính sách; xác định địa bàn trọng điểm; tăng cường kiểm tra, giám sát; đẩy mạnh ứng dụng khoa học – công nghệ; huy động sự tham gia của toàn xã hội và tăng cường hợp tác quốc tế, đặc biệt với Lào và Campuchia.
Châu Anh (Báo Quân khu II)