Đã thành thông lệ, hằng năm cứ vào ngày 16/9, tại Thành cổ Quảng Trị, một lễ giỗ đặc biệt được tổ chức để tưởng niệm các Anh hùng Liệt sĩ đã chiến đấu, hy sinh trong 81 ngày đêm bảo vệ Thành cổ năm 1972. Ngày giỗ chung không chỉ là một nghi lễ tưởng niệm mà còn là dịp để các thế hệ hôm nay thành kính tưởng nhớ, tri ân những người đã hiến dâng tuổi thanh xuân và cuộc đời cho độc lập, tự do của Tổ quốc.
Nén hương cho những người không trở về
Từ sáng sớm, cựu chiến binh Nguyễn Thanh Bình, phường Quảng Trị, đã trở về Thành cổ. Từng là chiến sĩ Tiểu đoàn 8 (K8), Tỉnh đội Quảng Trị, trực tiếp tham gia chiến đấu trong 81 ngày đêm bảo vệ Thành cổ mùa hè đỏ lửa năm 1972, ông là người đã đi qua những tháng ngày chiến tranh khốc liệt nhất. Là lính trinh sát, ông tận mắt chứng kiến bom đạn trút xuống Thành cổ và những người đồng đội lần lượt ngã xuống.
*Lãnh đạo phường Quảng Trị đến dâng hương tại Thành cổ Quảng Trị.
Giữa không gian xanh mát của Thành cổ hôm nay, ông Bình đứng lặng hồi lâu trước Đài tưởng niệm. Chậm rãi thắp nén hương, ông cúi đầu thật lâu trước những người đồng đội đã mãi mãi nằm lại nơi này. Hơn 50 năm đã trôi qua, Thành cổ đã hồi sinh, nhưng ký ức về những người lính tuổi mười tám, đôi mươi vẫn chưa bao giờ rời phai mờ. Những gương mặt năm xưa, những tháng ngày sinh tử bên nhau vẫn trở về trong từng vòng hương tưởng nhớ… Ngày hôm trước, ông cũng đã đến viếng Nghĩa trang liệt sĩ phường Quảng Trị, rồi đứng thật lâu bên dòng Thạch Hãn. Những địa danh từng ghi dấu một thời máu lửa, cũng là nơi mà đồng đội của ông đang yên nghỉ.
Giọng nghẹn nghào, ông tâm sự: Vào Thành cổ trong ngày giỗ chung, tôi rất xúc động. Tôi nhớ những đồng đội hy sinh khi tuổi đời rất trẻ, những người đã chiến đấu anh dũng và hy sinh. 54 năm rồi, hôm nay, trời trong Thành cổ xanh và mát mẻ, tôi dâng lên các anh nén hương, mong các anh siêu thoát, đoàn viên bên đồng đội, gia đình và quê hương…
Với người cựu binh, ngày giỗ chung không chỉ là một nghi lễ tưởng niệm. Đó là ngày những người còn sống trở về bên đồng đội đã khuất, thắp một nén hương, gọi tên những người đã hy sinh và kể lại câu chuyện về một thế hệ đã gửi lại tuổi thanh xuân nơi Thành cổ.
Cách đây 54 năm, ngày 16/9/1972, tiếng súng tại chiến trường Thành cổ Quảng Trị ngừng vang, khép lại 81 ngày đêm chiến đấu oanh liệt của quân và dân ta. Từ ngày 28/6 đến 16/9/1972, Thành cổ và thị xã Quảng Trị phải hứng chịu khoảng 328.000 tấn bom đạn, tương đương sức công phá của 7 quả bom nguyên tử Mỹ ném xuống Hiroshima năm 1945. Giữa mưa bom, bão đạn, những người lính vẫn bám trụ từng trận địa, quyết giữ từng tấc đất. Nhiều người đã chiến đấu đến hơi thở cuối cùng. Họ nằm lại trong lòng đất Thành cổ, dưới dòng Thạch Hãn và trên mảnh đất Quảng Trị. Đến nay, vẫn chưa có một con số thống kê chính thức về số người đã hy sinh trong 81 ngày đêm ấy. Nhiều chiến sĩ cũng chưa xác định được thời điểm hy sinh để gia đình có thể thực hiện một ngày giỗ theo truyền thống.
*Các đại biểu dâng hương tri ân các Anh hùng Liệt sĩ tại Thành cổ Quảng Trị.
Từ sự trăn trở ấy, xuất phát từ lòng biết ơn đối với những người đã ngã xuống, Ban Quản lý Khu lưu niệm Tổng Bí thư Lê Duẩn và Thành cổ Quảng Trị đã chọn ngày 16/9 – ngày kết thúc 81 ngày đêm chiến đấu để làm ngày giỗ chung.
Bà Cáp Thị Thiên Trang, Trưởng ban Quản lý Khu lưu niệm Tổng Bí thư Lê Duẩn và Thành cổ Quảng Trị cho biết, mong muốn của Ban Quản lý là có một ngày riêng để tri ân những chiến sĩ đã hy sinh tại Thành cổ bên cạnh Ngày Thương binh – Liệt sĩ 27/7. Sau nhiều suy nghĩ, ngày cuối cùng của cuộc chiến được chọn làm ngày giỗ chung. Lễ giỗ được tổ chức trước Đài tưởng niệm ở trung tâm khu di tích Thành cổ Quảng Trị, nơi được mô phỏng như một nấm mộ chung của hàng nghìn liệt sĩ. Mâm cơm cúng được chuẩn bị theo nghi thức truyền thống của người Việt, gửi gắm tấm lòng của thế hệ hôm nay đến những người đã khuất.
Theo bà Trang, ngày giỗ chung ban đầu chỉ là hoạt động nội bộ của Ban Quản lý, xuất phát từ tâm nguyện của những cán bộ, nhân viên đang làm việc tại di tích. Qua thời gian, hoạt động này nhận được sự hưởng ứng của đông đảo nhân dân, cựu chiến binh và thân nhân liệt sĩ. Mâm cơm cúng ấy không đơn thuần là một nghi lễ tưởng niệm, đó còn là cách thế hệ đang sống trong hòa bình tri ân các Anh hùng liệt sĩ – những người đã chiến đấu và anh dũng hy sinh cho độc lập, tự do của Tổ quốc.
Từ một hoạt động nội bộ, ngày 16/9 dần trở thành một dấu mốc tâm linh trong lòng nhân dân. Mỗi năm, đông đảo người dân, cựu chiến binh, thân nhân liệt sĩ và du khách từ nhiều miền đất nước trở về Thành cổ Quảng Trị dâng hoa, dâng hương tưởng niệm.
Từ ký ức chiến tranh đến khát vọng hòa bình
Trong ngày giỗ chung, mâm cơm được dâng lên giản dị mà ấm áp. Hương, hoa, trái cây và những lễ vật quen thuộc của đời sống thường ngày được chuẩn bị bằng tất cả sự thành kính. Giữa không gian Thành cổ, mỗi bước chân dường như chậm lại, mỗi lời tri ân cũng trở nên sâu lắng hơn.
*Cuộc chiến đấu anh dũng trong 81 Ngày đêm (từ ngày 28/6 đến ngày 16/9/1972) bảo vệ Thành cổ Quảng Trị là bản tráng ca hào hùng của quân dân Quảng Trị và cả nước trong lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc.
Chị Nguyễn Hoàng Châu, xã Triệu Phong xúc động chia sẻ: Ngày 16/9 không chỉ là dấu mốc khép lại 81 ngày đêm chiến đấu bảo vệ Thành cổ Quảng Trị, mà còn là ngày giỗ chung của hàng nghìn Anh hùng liệt sĩ đã hy sinh và mãi mãi nằm lại nơi này. Đứng trước Thành Cổ, chị càng thấm thía sự mất mát quá lớn của chiến tranh và trào dâng lòng biết ơn với thế hệ cha anh đã ngã xuống để nhân dân có được cuộc sống hòa bình hôm nay.
Ngày nay, Thành cổ Quảng Trị trở thành điểm đến để tri ân, tưởng niệm và giáo dục truyền thống cách mạng. Không chỉ những người từng đi qua chiến tranh hay thân nhân liệt sĩ tìm về Thành cổ. Nhiều học sinh, sinh viên cũng đến đây để nghe kể về lịch sử, tận mắt nhìn thấy nơi từng diễn ra một trong những trận chiến khốc liệt nhất của cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ, cứu nước.
Sinh viên Lê Kim Ngọc, Đà Nẵng xúc động chia sẻ, đến Thành cổ Quảng Trị, em rất xúc động khi được nghe kể về 81 ngày đêm chiến đấu ở nơi đây. Em vừa xúc động, vừa tự hào trước sự hy sinh của các Anh hùng liệt sĩ. Các anh khi ấy chỉ ở độ tuổi mười tám, đôi mươi, bằng tuổi chúng em hôm nay, nhưng đã chiến đấu và hy sinh vì Tổ quốc. Điều đó khiến em càng trân trọng và tự hào hơn về thế hệ cha anh.
Những lời chia sẻ chân thành ấy cho thấy khoảng cách hơn nửa thế kỷ không thể làm ký ức về Thành cổ phai mờ. Bởi mỗi người đến đây, dù ở độ tuổi nào, đều có thể cảm nhận một điều rất giản dị: Hòa bình hôm nay được đánh đổi bằng tuổi xuân và máu xương của biết bao người.
Cuộc chiến đấu 81 ngày đêm tại Thành cổ Quảng Trị đã trở thành một bản hùng ca bi tráng trong lịch sử dân tộc. Với ý chí “gang thép”, quân và dân ta kiên cường bám trụ, góp phần tạo nên những thắng lợi quan trọng trên chiến trường và trên bàn đàm phán, tiến tới ký kết Hiệp định Paris, tạo tiền đề cho Đại thắng mùa Xuân năm 1975, giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Cố học giả, nhà chính trị lão thành Trần Bạch Đằng từng khắc họa khí phách ấy bằng những câu thơ: “Hễ có Việt Nam, có Cổ Thành/ Kết vòng hoa lửa nối Khe Sanh/ Huân chương khó đủ từng viên gạch/Tấc đất từng giây, mỗi lá cành”.
Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, Thành cổ và phường Quảng Trị hôm nay đã hồi sinh. Những hố bom năm xưa được phủ xanh bởi cây cỏ; những con đường, góc phố đã mang diện mạo mới. Nhưng dưới lòng đất ấy vẫn còn những người lính chưa trở về. Máu xương của các anh đã hòa vào đất, vào dòng Thạch Hãn, vào từng hàng cây, góc phố. Thành cổ và sông Thạch Hãn trở thành “nghĩa trang không mộ chí”, nơi lưu giữ ký ức về một thời hoa lửa và là điểm hẹn tâm linh của đồng bào, chiến sĩ cả nước trên hành trình về nguồn. Ngày nay, Thành Cổ không chỉ là chứng tích của chiến tranh. Nơi đây còn là biểu tượng của sự hồi sinh, của niềm tin và khát vọng hòa bình.
Mỗi ngày 16/9, mâm cơm lại được dâng lên. Những nén hương lại được thắp. Người cựu chiến binh trở về tìm đồng đội; người dân trở về tri ân; những người trẻ trở về để hiểu hơn giá trị của hòa bình. Những người đã hy sinh không có một ngày giỗ riêng, nhưng có một ngày giỗ chung. Không phải ai cũng có một phần mộ để người thân đến thắp hương, nhưng tất cả đều có một nơi để được tưởng nhớ – Thành cổ Quảng Trị, dòng Thạch Hãn và trong lòng đất mẹ.
Giữa Thành cổ Quảng Trị, khói hương bay lên trong buổi chiều tháng Chín – Nén hương nối quá khứ với hiện tại và nhắc các thế hệ hôm nay trân trọng hơn giá trị của độc lập, tự do và hòa bình.
Bài và ảnh: Tường Vi/TTXVN