Hành trình xác định danh tính hài cốt Liệt sĩ đang bước vào giai đoạn tăng tốc, với sự hỗ trợ của những công nghệ ADN hiện đại như giải trình tự thế hệ mới NGS-SNP. Đằng sau mỗi mẫu xương được giải mã thành công là một gia đình có thêm cơ hội khép lại hàng chục năm chờ đợi.
Cuộc chạy đua với thời gian và sự phân hủy ADN
Việt Nam hiện có gần 8.000 nghĩa trang liệt sĩ, là nơi an táng hơn 871.000 liệt sĩ. Trong số đó, khoảng 77% hài cốt vẫn chưa xác định đầy đủ thông tin. Từ nay đến năm 2030, cả nước dự kiến tiếp tục tìm kiếm, quy tập khoảng 175.000 hài cốt liệt sĩ. Đó là khối lượng công việc khổng lồ đặt lên vai những người làm công tác tìm kiếm, quy tập và giám định ADN, trong hành trình trả lại tên tuổi cho những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.
*PGS.TS Phí Quyết Tiến, Viện trưởng Viện Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam)
Theo PGS.TS Phí Quyết Tiến, Viện trưởng Viện Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), đặc điểm đặc biệt của các mẫu hài cốt liệt sĩ tại Việt Nam là phần lớn đã được chôn cất từ 50-70 năm, trải qua điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm khắc nghiệt. Qua thời gian, ADN trong mẫu xương bị phân hủy nghiêm trọng. Nhiều trường hợp không còn hồ sơ y tế hoặc không đủ điều kiện nhận dạng bằng phương pháp nhân chủng học. Trong bối cảnh đó, giám định ADN gần như trở thành con đường quan trọng nhất để xác định danh tính.
“Công nghệ là một trong những chìa khóa quyết định thành công của nhiệm vụ xác định danh tính liệt sĩ. Viện Sinh học là một trong ba đơn vị công lập được Nhà nước giao thực hiện giám định ADN hài cốt liệt sĩ. Trung tâm Giám định ADN có công suất thiết kế khoảng 4.000 mẫu mỗi năm. Từ năm 2015 đến nay, Trung tâm đã thực hiện hơn 8.300 lượt phân tích và tiếp nhận, lưu giữ hàng nghìn mẫu hài cốt liệt sĩ. Tính đến ngày 15/7/2026, Trung tâm Giám định ADN đã tiếp nhận 8.242 mẫu hài cốt từ 8 tỉnh, thành phố và đối khớp thành công 10 trường hợp. Trong đó, 2 trường hợp đã được Bộ Công an công bố và trao trả cho gia đình”, PGS.TS Phí Quyết Tiến chia sẻ.
Tuy nhiên, theo PGS.TS Phí Quyết Tiến, bài toán kỹ thuật vẫn còn rất lớn. Trước đây, tỷ lệ thu được trình tự ADN ty thể đủ điều kiện đối sánh chỉ đạt khoảng 22%. Với những mẫu đã bị thời gian và môi trường bào mòn trong nhiều thập kỷ, việc tìm kiếm một lượng ADN đủ chất lượng để phân tích đòi hỏi kỹ thuật ngày càng cao. Chính vì vậy, việc nghiên cứu và ứng dụng những công nghệ mới như giải trình tự thế hệ mới (NGS), công nghệ SNP cùng các phương pháp tách chiết ADN tiên tiến trở thành yêu cầu cấp thiết.
*Trong quá trình xử lý của Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam), mẫu xương sẽ được nghiền nhỏ thành dạng bột để phục vụ công đoạn tách chiết ADN.
Theo PGS.TS Phí Quyết Tiến, đổi mới công nghệ không đơn thuần nhằm nâng cao tỷ lệ thành công của xét nghiệm. Quan trọng hơn, đó là cách rút ngắn thời gian để các gia đình có thể sớm đón người thân trở về. “Mỗi tiến bộ công nghệ đều đồng nghĩa với việc có thêm những gia đình được khép lại nỗi chờ đợi kéo dài hàng chục năm”, PGS.TS Phí Quyết Tiến nhấn mạnh.
Làm chủ công nghệ để đi xa hơn
TS Nguyễn Trung Thành, Giám đốc Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) cho biết, từ khi chính thức đi vào hoạt động năm 2019, Trung tâm vừa thực hiện nhiệm vụ giám định ADN thường quy, vừa nghiên cứu, phát triển các công nghệ mới phục vụ xác định danh tính liệt sĩ.
Một trong những hướng đi nổi bật hiện nay là triển khai công nghệ giải trình tự thế hệ mới NGS-SNP với sự hợp tác của Ủy ban Quốc tế về Người mất tích (ICMP). Những kết quả thử nghiệm ban đầu cho thấy triển vọng lớn trong việc xử lý các mẫu hài cốt có chất lượng ADN thấp.
Tại nghĩa trang Trà Lĩnh, Cao Bằng, nhóm nghiên cứu đã thu nhận 58 mẫu hài cốt cùng 75 mẫu thân nhân. Kết quả cho thấy 54/58 mẫu, tương đương 93%, đủ điều kiện phân tích bằng công nghệ mới. Hai gia đình đầu tiên đã được trao kết quả xác định danh tính vào cuối năm 2025; nhiều trường hợp khác đang tiếp tục được hoàn thiện hồ sơ. Những kết quả này cho thấy công nghệ NGS-SNP có thể mở ra hướng tiếp cận mới đối với những mẫu hài cốt vốn rất khó phân tích bằng các phương pháp truyền thống.
Song song với nghiên cứu công nghệ, Trung tâm Giám định ADN đang tham gia Chiến dịch 500 ngày đêm của Ban Chỉ đạo quốc gia 515 nhằm đẩy nhanh tiến độ thu nhận và giám định ADN hài cốt liệt sĩ trên phạm vi cả nước. Các đợt thu mẫu quy mô lớn đang được triển khai, trong đó có chiến dịch tại nghĩa trang Giồng Riềng, An Giang, với gần 1.000 mẫu. Đây được xem là bước chuẩn bị quan trọng cho giai đoạn tăng tốc xác định danh tính liệt sĩ trong thời gian tới.
Theo TS Nguyễn Trung Thành, mục tiêu cuối cùng không chỉ là hoàn thiện quy trình kỹ thuật, mà còn xây dựng năng lực công nghệ đủ mạnh và hoàn toàn làm chủ tại Việt Nam, đáp ứng khối lượng mẫu rất lớn trong những năm tới.
“Công tác giám định ADN liệt sĩ đòi hỏi trình độ chuyên môn rất cao, sự kiên trì và tinh thần trách nhiệm tuyệt đối. Chúng tôi tự hào vì trí tuệ của người Việt đang từng bước làm chủ những công nghệ hiện đại trong lĩnh vực giám định ADN. Điều đó không chỉ phục vụ nghiên cứu khoa học mà còn góp phần thực hiện nghĩa cử thiêng liêng đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc”, TS Nguyễn Trung Thành chia sẻ.
7.104 mẫu hài cốt: Một nhiệm vụ đặc biệt
Trước đó, vào ngày 21/8/2026, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam tiếp nhận 7.104 mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ do Ban Chỉ đạo Thành phố Hồ Chí Minh về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ chuyển ra Hà Nội, phục vụ công tác giám định ADN.
Ngay sau lễ tiếp nhận tại sân bay Gia Lâm, toàn bộ số mẫu được vận chuyển về Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam để thực hiện thủ tục bàn giao và triển khai các bước chuyên môn. Tại Trung tâm, ông Nguyễn Trung Nam, Phó Viện trưởng Viện Sinh học, đại diện đơn vị tiếp nhận, cùng lãnh đạo và cán bộ chuyên môn thực hiện việc kiểm tra hồ sơ, ký biên bản bàn giao và hoàn tất các thủ tục cần thiết. Việc bàn giao được tiến hành chặt chẽ, bảo đảm yêu cầu về quản lý, bảo quản và tính toàn vẹn của mẫu trước khi đưa vào quy trình giám định.
Thực hiện Quyết định số 51/QĐ-BCĐQG ngày 31/5/2026 của Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam được phân công tiếp nhận và giám định ADN mẫu hài cốt liệt sĩ của 8 tỉnh, thành phố, trong đó có Thành phố Hồ Chí Minh.
*Các mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ được vận chuyển trang trọng tại sân bay quân sự Gia Lâm về Trung tâm Giám định ADN thuộc Viện Sinh học, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam
Con số 7.104 mẫu không chỉ phản ánh quy mô của nhiệm vụ khoa học đang được đặt ra, mà còn đại diện cho hàng nghìn trường hợp cần được nghiên cứu, đối sánh và xác minh. Phía sau mỗi mẫu sinh phẩm là một câu chuyện, một hồ sơ và một gia đình đang chờ đợi thông tin về người thân. Với năng lực chuyên môn và hệ thống kỹ thuật hiện có, Viện Sinh học và Trung tâm Giám định ADN sẽ triển khai các công đoạn phân tích đối với số mẫu được bàn giao, phục vụ công tác xác định danh tính liệt sĩ.
Việc tiếp nhận số lượng mẫu lớn tiếp tục khẳng định vai trò của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam trong việc đưa khoa học và công nghệ giải quyết những nhiệm vụ có ý nghĩa đặc biệt đối với đất nước; đồng thời thể hiện trách nhiệm và sự tri ân của đội ngũ các nhà khoa học đối với những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.
Những “nén hương” bằng tri thức
Trong phòng thí nghiệm, những người trẻ của Viện Sinh học đang tiếp nối truyền thống “Uống nước nhớ nguồn” bằng một cách rất riêng. Không phải bằng những nghi lễ lớn, họ lặng lẽ làm việc bên những mẫu xương đã bị thời gian bào mòn; kiên trì tìm kiếm từng dấu vết di truyền còn sót lại, từng bước giải mã những thông tin mà nhiều thập kỷ qua chưa thể gọi thành tên. Mỗi mẫu xương được giải mã thành công. Mỗi danh tính được xác nhận. Mỗi gia đình được đón người thân trở về. Đó đều là những “nén hương” được thắp lên bằng tri thức.
Trong dòng chảy của khoa học và công nghệ hiện đại, hành trình xác định danh tính liệt sĩ vì thế không chỉ là một bài toán kỹ thuật. Đó còn là cuộc chạy đua với thời gian, với sự phân hủy của ADN và với những năm tháng chờ đợi của thân nhân.
*Trong phòng thí nghiệm của Viện Sinh học có các mẫu hài cốt liệt sĩ này đều được chôn cất từ rất lâu, ít nhất cũng khoảng 50 năm, nhiều mẫu từ 70 đến 80 năm.
Khoa học không chỉ được đo bằng số lượng mẫu phân tích, công suất phòng thí nghiệm, thiết bị hiện đại hay những công trình nghiên cứu. Với nhiệm vụ đặc biệt này, giá trị của khoa học còn được đo bằng niềm hy vọng của hàng nghìn gia đình đang mòn mỏi chờ ngày biết được nơi người thân yên nghỉ.
Và có lẽ, đó cũng là ý nghĩa sâu sắc nhất của những hoạt động tri ân đối với những thương binh – liệt sĩ, những người đã ngã xuống vì Tổ quốc. Tri ân không chỉ bằng những nén hương hay phút mặc niệm, mà còn bằng những công trình khoa học, bằng khát vọng làm chủ công nghệ và bằng trách nhiệm của thế hệ hôm nay trong việc nối dài hành trình đưa các anh hùng liệt sĩ trở về với gia đình, quê hương và lịch sử dân tộc.
Theo VOV.VN