Giữa những ngày Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI bàn thảo đề xuất lấy ngày 27/7 hằng năm làm ngày nghỉ để chăm lo tốt hơn cho người có công với cách mạng, chúng tôi trở về quê hương Đồng Khởi. Chuyến đi đưa chúng tôi đến An Thới, huyện Mỏ Cày Nam, tỉnh Bến Tre trước đây – vùng đất giàu truyền thống yêu nước, nơi bao người đã ngã xuống vì độc lập, tự do của Tổ quốc.
Bến Tre là quê hương của phong trào Đồng Khởi năm 1960, nơi những người dân bình dị đã làm nên những trang sử hào hùng. Đằng sau màu xanh của những cánh đồng, vườn dừa, dòng sông hôm nay là biết bao mất mát, hy sinh. Có những người trở về trong ngày toàn thắng, nhưng cũng có những người mãi mãi nằm lại, để những đứa con lớn lên không biết mặt cha.
Đón chúng tôi là các đồng chí nguyên lãnh đạo huyện Mỏ Cày Nam và xã An Thới cũ. Sau những câu chuyện thân tình về quê hương, chúng tôi đến thăm Nghĩa trang Liệt sĩ An Thới, nơi gần 500 liệt sĩ đang yên nghỉ.
Trước những hàng bia mộ lặng im, tôi nghĩ đến những cuộc đời đã dừng lại giữa tuổi thanh xuân, những mái nhà vĩnh viễn vắng bóng người thân. Chiến tranh đã lùi xa, nhưng nỗi đau của nhiều gia đình vẫn còn nguyên vẹn.
Cuộc gặp gỡ những người con liệt sĩ sau đó khiến chúng tôi càng thấm thía điều ấy. Anh Ba Việt, nguyên Chủ tịch Ủy ban MTTQ huyện Mỏ Cày Nam, nguyên Bí thư xã, cũng là con liệt sĩ. Anh kể, năm 1965, cha anh là xã đội trưởng, hy sinh trên cánh đồng làng.
Một người cán bộ quân sự của xã đã ngã xuống khi quê hương còn chìm trong khói lửa. Cánh đồng năm xưa vẫn còn đó, mùa lúa vẫn nối mùa lúa, nhưng người cha không bao giờ trở về.
Một người con liệt sĩ khác, anh Sơn, kể rằng anh sinh năm 1969; đến năm 1971, cha anh, một du kích xã, hy sinh. Anh lớn lên qua lời kể của mẹ và bà con, không có ký ức về khuôn mặt hay giọng nói của cha. Chủ nhà tiếp đón chúng tôi là anh Trương Ro. Năm 1969, cha anh- ông Trương Văn Đơ sinh năm 1944- một du kích xã, bị lính Mỹ bắn chết trong khi làm nhiệm vụ. Điều khiến chúng tôi day dứt là đến nay, gia đình vẫn chưa hoàn tất thủ tục để cha anh được công nhận là liệt sĩ.
Anh Ro dẫn chúng tôi ra khu đất ven chợ Giồng Văn, nơi cha anh hy sinh năm xưa. Đứng giữa không gian bình yên hôm nay, tôi cố hình dung những năm tháng chiến tranh khốc liệt, khi người du kích bám đất, bám làng và có thể ngã xuống bất cứ lúc nào.
Sau đó, anh đưa chúng tôi đến nghĩa trang liệt sĩ xã dâng hương. Một cán bộ xã cho biết, gia đình anh Ro vừa ủng hộ gần 50 triệu đồng để tu sửa nghĩa trang, dù cha anh vẫn chưa có tên trong danh sách liệt sĩ.
Tôi thật sự xúc động. Người con vẫn góp sức chăm lo nơi yên nghỉ của những người đã được ghi danh, trong khi sự hy sinh của cha mình còn chờ được xác nhận đầy đủ. Gần 50 triệu đồng là nghĩa tình đáng quý; nhưng hơn cả giá trị vật chất, đó là tấm lòng của một người con đối với những người đã hy sinh vì quê hương, đất nước.
Niềm vui của gia đình anh Ro còn nằm ở thế hệ tiếp nối. Con trai anh, cháu Trương Truyền, hiện là cán bộ Đoàn tại một đơn vị thuộc Tổng cục Chính trị ở Thành phố Hồ Chí Minh. Người cháu đang tiếp bước con đường mà ông nội đã chọn, tiếp nối truyền thống gia đình bằng công việc của thế hệ hôm nay.
Ba Việt, anh Sơn, anh Ro, Trần Mười, Trương Mừng, anh Hưng… là những người con và thân nhân liệt sĩ chúng tôi gặp. Phần lớn họ chưa từng biết mặt cha. Nhưng họ đã trưởng thành, sống có trách nhiệm và tiếp tục con đường mà thế hệ cha ông đã lựa chọn. Những người cha không còn hiện diện bằng hình hài, nhưng vẫn sống trong nhân cách, trong ký ức và trong hành động của con cháu.
Trong câu chuyện với chúng tôi, anh Ba Việt chia sẻ rằng, cứ đến ngày 27/7 hằng năm, bà con lại chuẩn bị mâm cơm tưởng nhớ những người đã quên mình vì đất nước. Một mâm cơm bình dị, một nén hương thơm, những câu chuyện về người đã khuất – đó là cách người dân quê gìn giữ đạo lý uống nước nhớ nguồn. Tri ân không chỉ nằm trong những buổi lễ trang trọng hay những tấm bia ghi danh, mà còn sống trong từng mái nhà, trong tình cảm của mỗi gia đình và trong ký ức cộng đồng.
Theo những số liệu được công bố, Bến Tre trước đây có hơn 35.000 liệt sĩ và gần 7.000 Bà mẹ Việt Nam anh hùng. Đây cũng là quê hương của nhiều tướng lĩnh tiêu biểu như Đồng Văn Cống, Nguyễn Thị Định, Lê Văn Dũng. Những con số ấy nói lên sự cống hiến lớn lao của một vùng đất anh hùng. Nhưng khi gặp những người con chưa một lần nhìn thấy cha, chúng tôi hiểu rằng không con số nào có thể nói hết nỗi đau của từng gia đình.
Câu chuyện của anh Ro cũng nhắc chúng ta về trách nhiệm tiếp tục rà soát, xác minh những hồ sơ còn dang dở, để sự hy sinh của người đã khuất được ghi nhận xứng đáng, để thân nhân liệt sĩ không phải mãi mang theo nỗi niềm chờ đợi.
Nếu đề xuất lấy ngày 27/7 làm ngày nghỉ được Quốc hội thông qua, đó sẽ là cơ hội để việc tri ân được thực hiện sâu rộng và thiết thực hơn. Ngày ấy không chỉ dành cho tưởng niệm, mà còn để thăm hỏi gia đình chính sách, chăm sóc thương binh, bệnh binh, phụng dưỡng các Bà mẹ Việt Nam anh hùng, tu sửa nghĩa trang và tiếp tục tìm kiếm, xác minh thông tin liệt sĩ.
Rời quê hương Đồng Khởi, lòng chúng tôi tràn dâng cảm xúc. Thương những người cha nằm lại giữa cánh đồng năm xưa; thương những đứa con lớn lên trong thiếu vắng; và cũng tự hào trước nghĩa tình, nghị lực của những người đang tiếp nối truyền thống gia đình.
Một nén hương trước mộ liệt sĩ, một bàn tay sẻ chia với gia đình người có công, một hồ sơ được xác minh đến nơi đến chốn – những việc làm ấy tuy bình dị nhưng chính là cách người đang sống trả nghĩa với người đã khuất.
An Thới cho chúng tôi gặp những người con liệt sĩ, và qua họ, gặp lại những người cha đã hy sinh vì Tổ quốc. Những người ấy đã nằm xuống, nhưng con đường họ chọn vẫn được các thế hệ tiếp nối. Đó cũng là ngọn lửa Đồng Khởi – ngọn lửa của lòng yêu nước, đức hy sinh và đạo lý tri ân – mãi sáng trong lòng quê hương, đất nước.
Bến Tre, tháng 10-2026
Đại tá Trần Thế Tuyển (Nguyên Phó chủ tịch Hội HTGĐLS Việt Nam, nguyên CHủ tịch Hội HTGĐLS TP Hồ CHí Minh)